TDV İslâm Ansiklopedisi
İslâm Ansiklopedisine başka bir sayfadan ulaştınız. Orijinal sayfaya ulaşmak için tıklayınız
 .:: TDV İslâm Ansiklopedisi - KÜTÜPHANE ::.

cilt: 27; sayfa: 32
[KÜTÜPHANE - İsmail E. Erünsal]


1986, s. 41-42; Mustafa Can, “Selçuklular Devri Konya Kütüphaneleri Tarihçesi”, a.e., II/1 (1986), s. 51.

Hârizmşahlar ve Gurlular. Ghulam Rabbani Aziz, A Short History of Hhwarazmshahs, Karachi 1978, s. 216; M. Mâhir Hamâde, el-Mektebât fi’l-İslâm, Beyrut 1981, s. 127-128; V. V. Barthold, Moğol İstilâsına Kadar Türkistan (haz. Hakkı Dursun Yıldız), İstanbul 1981, s. 526; Gulâm Fâruk Nîlâb Rahîmî, Seyr-i Târîħî Kitâbħânehâ der Afġānistân, Tahran 1361, s. 133-146; Yahyâ Mahmûd Sââtî, el-Vaķf ve bünyetü’l-mektebeti’l-ǾArabiyye, Riyad 1408/1988, s. 81.

Memlükler. Nehrevâlî, el-İǾlâm bi-aǾlâmi Beytillâhi’l-ĥarâm (Ahmed b. Zeynî Dahlân, Ħulâśatü’l-kelâm içinde), Kahire 1305, s. 152; M. C. Şehabeddin Tekindağ, Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı, İstanbul 1961, s. 117-118; Abdüllatîf İbrâhim, el-Mektebetü’l-Memlûkiyye, Kahire 1962, s. 15-35; Youssef Eche, Les bibliothèques arabes, Damas 1967, s. 255-256, 258, 259, 260, 261, 264; I. E. Ghanem, Zur Bibliothekgeschichte von Damascus 1115-1516, Bonn 1969, s. 128-130; Yahya Mahmûd Sââtî, el-Vaķf ve bünyetü’l-mektebeti’l-ǾArabiyye, Riyad 1408/1988, s. 71, 73, 85, 88, 89, 90, 107, 112; M. Kemâleddin İzzeddin, el-Ĥareketü’l-Ǿilmiyye fî Mıśr: Devletü’l-Memâliki’l-Cerâkise, Beyrut 1990, s. 74-79; Seyyid en-Neşşâr, Târîħu’l-mektebât fî Mıśr: el-ǾAśrü’l-Memlûkî, Kahire 1993, s. 16, 83, 86, 90; Eymen Fuâd Seyyid, el-Kitâbü’l-ǾArabiyyü’l-maħŧûŧ ve Ǿilmü’l-maħŧûŧât, Kahire 1997, s. 249-254; a.mlf., “Naśśâni ķadîmâni fî iǾâreti’l-kütüb”, MMMA (Kahire), IV/1 (1958), s. 128-129; Muhtârüddin Ahmed, “Maĥmûd b. ǾAlî el-Ustadâr ež-Žâhirî”, Mecelle-i ǾUlûm-i İslâmiyye, I/1, Aligarh 1960, s. 123-146; Fahreddin Fâlih, “et-TaǾlîm fî žılli devleti’l-Memâlik”, Âdâbü’r-râfideyn, X, Musul 1979, s. 394; G. Leiser, “The Endowment of the al-Zahiriyya in Damascus”, JESHO, XXVII/1 (1984), s. 44; Ali es-Seyyid Ali Mahmûd, “Mektebâtü’l-Ķuds fî Ǿaśri selâŧîni’l-Memâlik”, Mecelletü’l-mektebât ve’l-maǾlûmâti’l-ǾArabiyye, IV/4, London 1984, s. 9; İsmâil Ahmed İsmâil, “Medresetü’s-Sulŧân Ķayıtbay fi’l-Mescidi’l-Ĥarâm”, el-ǾArab, XIV/1-2, Riyad 1979-80, s. 88.

Hindistan’daki Müslüman Türk Devletleri. Sh. Abdülaziz, The Imperial Library of the Mughuls, Lahore 1967, s. 43-44, 49-52, 57; Bosworth, İslâm Devletleri Tarihi, s. 226; Gulâm Fâruk Nîlâb Rahîmî, Seyr-i Târîħî Kitâbħânehâ der Afġānistân, Tahran 1361, s. 133-146; A. Rakhi Butt, “Development of Libraries in Sind”, Sindhological Studies, Karachi 1982, s. 87; S. M. Imamuddin, Some Leading Muslim Librares of the World, Bengladesh 1983, s. 95-97, 99, 105-106; Olga Pinto, “The Libraries of the Arabs During the Time of the Abbasids”, IC, III/2 (1929), s. 226; R. S. Mackensen, “Moslem Libraries and Sectarian Propaganda”, The American Journal of Semitic Languages and Literatures, LI (1934-35), s. 93; S. A. Zafar Nadvi, “Libraries During the Muslim Rule in India”, IC, XIX/1 (1945), s. 329-331, 336-341, 342-347; Dharma Banu, “The Mughul Libraries”, JPHS, II/4 (1954), s. 287, 292, 297-298; M. Hamidü’z-Zafar, “Abd al-Rahim Khan-Khanan and his Library”, a.e., III/2 (1955), s. 119-122; Mohamed Taher, “Dargah Libraries in India: A Comparative Study”, International Library Review, XVIII, Copenhagen 1986, s. 337-345; a.mlf. v.dğr., “Madrasa Libraries in India”, a.e., XXI (1989), s. 83-97; Mehdî Hâce Pîrî, “Kitâbħânehâ-yı Leknev”, Mişkât, sy. 18-19, Meşhed 1989, s. 172-194.

Kuzey Afrika’daki Müslüman Devletler. Abdülhâdî et-Tâzî, CâmiǾu’l-Ķaraviyyîn, Beyrut 1972, I, 123-124; II, 452-453; III, 668-669; a.mlf., Fehârisü maħŧûŧâti’l-Ħizâneti’l-Ĥaseniyye, Rabat 1983, s. IV, V-VIII; Yahyâ Mahmûd Sââtî, el-Vaķf ve bünyetü’l-mektebeti’l-ǾArabiyye, Riyad 1408/1988, s. 51-52, 72-73; Tâhâ Velî, el-Mesâcid fi’l-İslâm, Beyrut 1409/1988, s. 573-574, 576-580; Latifa Benjelloun-Laroui, Les bibliothèques au Maroc, Paris 1990; Muhammed b. Abdülazîz ed-Debbâğ, “Ħizânetü İbn Yûsuf ve maĥŧûŧâtihâ, nažra târîħiyye”, el-Maħŧûŧâtü’l-ǾArabiyye fi’l-ġarbi’l-İslâmî, Dârülbeyzâ 1990, s. 49-76; Sıddîk b. el-Arabî, “Ħizânetü İbn Yûsuf ve maħŧûŧâtihâ, nažra târîħiyye”, a.e., s. 77-93; a.mlf., Fihrisü maħŧûŧâti Ħizâneti İbn Yûsuf bi-Merâkeş, Beyrut 1994, s. 5-23; Ahmed-Chouqui Binebine, Histoire des bibliothèques au Maroc, Rabat 1992; M. Shatzmiller, The Berbers and the Islamic State: The Marinid Experience in Protectorate Morocco, Princeton 2000, s. 90-91, 100-103, 169-171; Hasan Abdülvehhâb, “el-Ǿİnâye bi’l-kütüb ve cemǾihâ fî İfrîķıyyeti’t-Tûnisiyye”, MMMA (Kahire), I/1 (1955), s. 74; İbnü’l-Hayyât, “Mektebetü’l-CâmiǾi’l-Ķaraviyyîn Ǿabre’t-târîħ”, el-Mecelletü’l-Maġribiyye li’t-tevŝîķ ve’l-maǾlûmât, sy. 3, Tunus 1985, s. 11.

Osmanlılar. Ayverdi, Osmanlı Mi‘mârîsi I, tür.yer.; a.e. II, tür.yer.; a.e. III-IV, tür.yer.; İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546), tür.yer.; Süheyl Ünver, İstanbul Üniversitesi Tarihine Başlangıç: Fatih, Külliyesi ve Zamanı İlim Hayatı, İstanbul 1946, tür.yer.; a.mlf., “İkinci Selim’e Kadar Osmanlı Hükümdarlarının Hususî Kütüphaneleri Hakkında”, TTK Bildiriler, IV (1952), s. 309-311; a.mlf., “İstanbul’un İlk Kütüphanesi Hakkında”, Akşam Gazetesi, 31 Ağustos 1942, s. 5; a.mlf., “Mahmud Paşa Vakıfları ve Ekleri”, VD, IV (1958), s. 65-76; Müjgân Cunbur, “Şeyhülislâm Veliyüddin Efendi Vakıfları ve Kütüphanesi”, Necati Lugal Armağanı, Ankara 1968, s. 165-189; a.mlf., “Osmanlı Çağı Türk Vakıf Kütüphanelerinde Personel Düzenini Geliştirme Çabaları”, TTK Bildiriler, VII (1973), II, 675-688; a.mlf., “Vakfiyelere Göre Eski Türk Kütüphanelerinin Yönetimi”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, XI/1-2, Ankara 1962, s. 3-4; a.mlf., “Kanunî Devrinde Kitap Sanatı, Kütüphaneleri ve Süleymaniye Kütüphanesi”, a.e., XVII/3 (1968), s. 134-139; Cahid Baltacı, XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri, İstanbul 1976, tür.yer.; Erünsal, Türk Kütüphaneleri Tarihi II, tür.yer.; R. Tûba Çavdar, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Kadar Osmanlı Kütüphanelerinin Gelişimi (doktora tezi, 1995), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, tür.yer.; Nazif Öztürk, Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, Ankara 1995, s. 393; Selim N. Gerçek, “İstanbul Kütüphaneleri: Bunların İlki Hakkında Bir Yazı Dolayısıyla”, Akşam Gazetesi, 27 Haziran 1942; Ömer Lütfi Barkan, “Ayasofya Camii ve Eyüb Türbeleri’nin 1489-1491 Yıllarına Ait Muhasebe Bilançoları”, İFM, XXIII/1-2 (1963), s. 375.

İsmail E. Erünsal  

MİMARİ. Ortaçağ Türk mimarlığında Büyük Selçuklular’ın İsfahan, Nîşâbur, Bağdat gibi şehirlerinin medreselerinde önemli kütüphaneleri vardı (Bağdat Nizâmiye Medresesi-1067). Sultan Sencer’in Merv şehri de kütüphaneleriyle meşhurdu. Anadolu’da Artuklular kütüphanelere verdikleri önemle bilimin yayılmasına hizmet etmişlerdir. Anadolu Selçukluları döneminde de kütüphanelerin varlığı bilinmektedir. Osmanlı döneminde İstanbul’un ilk kütüphanesi Fâtih Sultan Mehmed’in kitaplarıyla Beyazıt’taki Eski Saray’da kurulurken XV. yüzyılın sonuna doğru medrese ve külliyelerdeki kütüphaneler çoğaldı. Kanûnî Sultan Süleyman devrinin 1534-1566 yılları arasına rastlayan sürecinde pek çok medrese kütüphanesinin yanı sıra cami, tekke, zâviye ve türbelerde de bir kitap dolabı veya odasından meydana gelen kütüphaneler oluşturulmuştur (bu çeşit kütüphaneler için güzel bir örnek olan Süleymaniye Camii Kütüphanesi cami içinde yer alır; caminin sağ fevkanî mahfili altında barok tunç şebeke ile ayrılarak meydana getirilen kitaplık I. Mahmud döneminde yapılmıştır).

XVII. yüzyıldan itibaren bir külliyenin parçası olarak veya tamamen bağımsız küçük kütüphane binaları inşa edilmiştir. Divanyolu’nda Köprülü Kütüphanesi (1089/1678), aynı adı taşıyan külliye içine Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa tarafından ilâve edilmiştir ve bağımsız kütüphane yapılarının ilk örneğidir. Kare bir mekândan oluşan kütüphanenin üzeri sekizgen kasnağın taşıdığı sağır kubbe ile örtülüdür. Duvarlar taş-tuğla sıralarından oluşur. İç mekânda kubbe kalem işiyle bezenmiştir. Saraçhanebaşı’ndaki Feyzullah Efendi Kütüphanesi (1111/1699) medrese odalarından bağımsız, mescid-dershaneyle beraber avludan yükseltilmiş açık bir sofa önünde yer almaktadır. Kare planlı sade mekânı sağır bir kubbe örter. Çorlulu Ali Paşa Kütüphanesi (1120/ 1708) Çarşıkapı’da inşa edilen külliyede yer alır. Kesme taş, iki katlı bir yapıdır. Üstü aynalı tonozla örtülü dikdörtgen esas mekânı dört konsolla zemin kat üzerine oturtulmuştur. Bağımsız diğer bir kütüphane yapısı Vefa’da Şehid Ali Paşa Kütüphanesi’dir (1127/1715). Bodrum, zemin ve birinci kattan oluşan binanın cepheleri taş-tuğla almaşık örgülüdür. Bodrum katı bir hava dehlizi gibiyken zemin kattaki mekân da kitap deposu olmalıdır. Üst katta birbirine bağlantılı iki mekândan büyüğü dikdörgen planlı olup kubbe ve aynalı tonozla örtülüdür. Okuma salonu



Not: Sayfa başlangıcındaki maddenin pdf'sini gösterir